Even een groet - 142

De predikant als regisseur

Een preek ontstaat niet in een vacuüm. Een predikant leest de Bijbel, raadpleegt commentaren, zoekt historische achtergronden, herleest oude theologen, denkt aan gedichten en verhalen en voert gesprekken met anderen. Eeuwenlang hebben predikanten gebruikgemaakt van de middelen die hun ter beschikking stonden. Eerst waren dat handschriften en boeken, later concordanties en encyclopedieën, vervolgens computergestuurde bijbelprogramma’s, Wikipedia en internet. Kunstmatige intelligentie kan in die geschiedenis worden gezien als een volgende stap.

Je zou AI kunnen beschouwen als een soort dynamische Wikipedia. Niet als een onfeilbare encyclopedie waarin de kennis van de hele wereld keurig ligt opgeslagen, maar als een instrument dat een ongekende hoeveelheid menselijke kennis toegankelijk maakt. Het verschil met een gewone encyclopedie is dat je ermee in gesprek kunt gaan. Je kunt er kennis mee vergelijken, verbanden leggen en verschillende perspectieven tegenover elkaar laten zetten. Je kunt vragen hoe Augustinus een tekst gelezen zou hebben, hoe een moderne exegeet ernaar kijkt, welke filosofische parallellen er zijn of welke bezwaren tegen je eigen interpretatie kunnen worden ingebracht.

Daarmee wordt kennis beweeglijk. AI kan functioneren als kladblok, bibliotheek, encyclopedie, redacteur, tekstschrijver en gesprekspartner tegelijk. Ja, soms is juist een antwoord waarmee je het oneens bent vruchtbaar. Je merkt: nee, dat bedoel ik niet. Door de tegenspraak word je gedwongen scherper te formuleren. Goed gebruikt vervangt AI het denken daarom niet. Het kan het denken juist intensiveren. Daarbij is de manier waarop AI wordt gebruikt beslissend. Alles begint met de zogenoemde 'prompt', de vraag die je aan AI stelt. Wie eenvoudig intikt: ‘Schrijf een preek over de barmhartige Samaritaan’, geeft als predikant vrijwel alles uit handen. Het resultaat is vaak een clichématige preek. Maar wie zelf een hoofdgedachte heeft ontwikkeld en vervolgens vraagt om die gedachte vanuit verschillende perspectieven te onderzoeken en uit te werken, doet iets wezenlijk anders. De hoofdgedachte moet daarom bij de predikant blijven. Wat zie ik in deze tekst? Waarom wil ik hierover spreken? Welke vraag wil ik onderzoeken? Wat heeft de gemeente nodig? AI kan deuren openen, maar de predikant moet beslissen door welke deur hij naar binnen gaat.

Het was vooral de exegese die de hedendaagse filosofie bewust heeft gemaakt van het fenomeen van intertekstualiteit. Teksten ontstaan uit andere teksten. Dat geldt bij uitstek voor de Bijbel zelf. De evangelisten schrijven met de Hebreeuwse Bijbel op de achtergrond. Ze bouwen voort een de aan hen voorafgaande traditie. Paulus citeert en herinterpreteert oudere teksten. Profeten nemen beelden over en geven er nieuwe betekenissen aan. Het Nieuwe Testament is nauwelijks te begrijpen zonder de stemmen waarmee het voortdurend in gesprek is. Waarom zouden we van een preek dan ineens verlangen dat zij uit een volstrekt geïsoleerd bewustzijn voortkomt? In een preek spreken altijd andere stemmen mee: de Bijbel, Luther, Bultmann, Simone Weil, een gedicht, een roman, een krantenartikel, een gesprek aan een ziekbed. Misschien komt daar tegenwoordig ook AI bij.

Wat blijft is natuurlijk de vraag naar de authenticiteit. Maar wat verstaan we eigenlijk onder authenticiteit? Nem het voorbeeld van Rembrandt. Wij beschouwen hem als een van de meest persoonlijke kunstenaars uit onze geschiedenis. Toch werkte Rembrandt in een atelier met leerlingen en medewerkers. Zij leerden zijn stijl, maakten kopieën en varianten en konden aan werken uit de werkplaats bijdragen. De meester kon ontwerpen, corrigeren, retoucheren en beslissen wanneer iets voltooid was. Kenners hebben daardoor soms grote moeite om vast te stellen waar precies de hand van Rembrandt ophoudt en die van een medewerker begint. Dat maakt Rembrandt niet minder Rembrandt. Het laat vooral zien dat auteurschap niet noodzakelijk betekent dat iedere penseelstreek door dezelfde hand moet zijn gezet. Het kan ook liggen in de visie die het geheel bepaalt.

De vergelijking met een filmregisseur is misschien nog duidelijker. Een regisseur schrijft veelal niet het scenario, bedient niet zelf de camera, componeert niet de muziek en speelt niet alle rollen. Toch spreken we zonder moeite over ‘een film van’ een bepaalde regisseur. Waarom? Omdat hij kiest, stuurt, laat veranderen, onderdelen samenbrengt en verantwoordelijkheid draagt voor het geheel. Hetzelfde geldt voor publieke sprekers. Barack Obama maakte gebruik van professionele speechschrijvers. Toch bleven het zijn toespraken. Hij bepaalde de politieke richting, bewerkte teksten en sprak uiteindelijk woorden waarvoor hij zelf instond. Arjen Lubach is de herkenbare stem van zijn programma’s, terwijl achter hem een team van redacteuren, schrijvers en cabaretiers onderzoek doet, ideeën ontwikkelt, grappen bedenkt en teksten voorbereidt. Toch herkennen we het eindresultaat als Lubach.

Waarom zouden we bij de predikant opeens een veel romantischer begrip van auteurschap hanteren? Misschien moeten we de predikant daarom minder zien als de solitaire schrijver van een preek en meer als regisseur of ateliermeester. Hij brengt verschillende stemmen samen. Hij selecteert, combineert, verwerpt en herschrijft. AI mag materiaal aandragen, maar de predikant bepaalt uiteindelijk wat in de preek terechtkomt. Daarmee verdwijnt zijn verantwoordelijkheid niet. Zij wordt juist groter. AI kan fouten maken. Bronnen moeten worden gecontroleerd, interpretaties getoetst en beweringen nagetrokken. Bovendien kent AI de gemeente niet zoals de predikant haar kent. Het heeft niet naast het ziekenhuisbed gezeten. Het heeft niet na de kerkdienst geluisterd naar iemand die vertelt dat zijn huwelijk stukloopt. En het hoeft zondagmorgen niemand in de ogen te kijken. Daar ligt de grens die geen technologie kan opheffen.

De werkelijke tegenstelling is daarom niet 'zelf geschreven' tegenover 'geschreven met gebruikmaking van AI'. Een predikant kan zonder AI een volstrekt onauthentieke preek houden door gedachteloos oude clichés te herhalen. En hij kan met intensief gebruik van AI een authentieke preek maken doordat hij voortdurend nadenkt, kiest, verwerpt, controleert en herschrijft. De beslissende vraag is: is het een goede preek en staat de predikant voor wat hier gezegd wordt? Een regisseur hoeft niet zelf het script te hebben geschreven van zijn film. Arjen Lubach heeft niet elke grap zelf bedacht. En Obama maakte zoals veel politici zijn toespraken met een heel team. Daarom hoeft ook een dominee zijn of haar preek niet zonder hulp van buiten te hebben geschreven. Maar wanneer hij opstaat en die woorden uitspreekt, moeten ze wel deel zijn hem en van zijn identiteit als dienaar van het Woord. 

Over het Woord gesproken, de logos. Soms heb ik het ondeugende idee dat we via kunstmatige intelligentie putten uit een reservoir dat je het Woord zou kunnen noemen. Een zichzelf organiserend kennisreservoir waarin de verzamelde wijsheid van alle eeuwen letterlijk in beweging wordt gezet. Als een soort incarnatie van de stemmen van mensen die er soms allang niet meer zijn. Ik weet het: dat is een tamelijk ketterse gedachte die ook ethisch verdacht is omdat de algoritmes door multinationals worden bepaald. Maar toch: ik vind het als idee ook wel heel fascinerend. Iets om verder over na te denken.

Met een groet, 

Karl van Klaveren